To nie będzie kolejny artykuł o tym, jak żyć jesienią, co jeść, o której chodzić spać i jak przygotować się na chłodniejsze dni. Chciałabym spojrzeć na jesień trochę inaczej – nie jak na zestaw sezonowych zaleceń, ale jak na lekcję zarządzania własnymi zasobami.

Ostatnio często spotykam się w gabinecie z pytaniem: co zrobić, żeby mieć więcej energii, a ja coraz częściej zastanawiam się, czy wcześniej nie należałoby zapytać: dlaczego i na co ją tracę? Być może bowiem najciekawsze pytanie nie brzmi: skąd mieć energii jesienią?, ale raczej jak rozpoznać moment, w którym trzeba zmienić sposób wydawania naszych zasobów i czego możemy się o tym procesie nauczyć, obserwując jesień?

Rozpoczął się właśnie Chǔ Shǔ – drugi jesienny sezon w systemie 24 sezonów słonecznych. Jego nazwę tłumaczy się jako „Ograniczone Gorąco” lub „Koniec Upałów”. Lato jeszcze nie zniknęło, słońce nadal aktywne, ale kierunek przemian w przyrodzie jest już inny. W tradycyjnym opisie tego okresu Yang qi zaczyna stopniowo się wycofywać, aktywność natury maleje, a coraz większego znaczenia nabiera gromadzenie i ochrona zasobów.

System 24 sezonów nie mówi nam jedynie, co robić w konkretnym czasie w roku. Uczy czegoś bardziej subtelnego i niezwykle ważnego: jak obserwować kierunek przemian i dostosować się do niego odpowiednio wcześnie.

Nie utrzymujmy więc letniego sposobu życia, kiedy natura przestała już funkcjonować według letnich zasad.

Przyroda nie czeka, aż nadejdzie mróz, żeby zacząć przygotowywać się do zimy. Roślina nie czeka, aż zabraknie jej zasobów, żeby rozpocząć ich odzyskiwanie i magazynowanie, a zwierzęta nie zaczynają budować rezerw dopiero wtedy, kiedy znika pożywienie. Przygotowanie zaczyna się znacznie wcześniej, kiedy zmiana warunków dopiero się zapowiada.

Podobnie możemy spojrzeć na człowieka. Po okresie intensywnego lata mogą pojawić się pierwsze sygnały, że dotychczasowy sposób zarządzania energią staje się dla nas zbyt kosztowny – większa potrzeba snu, dłuższa regeneracja po wysiłku, mniejsza tolerancja na nadmiar bodźców czy coraz wyraźniejsza potrzeba ciszy.

Dobra strategia regeneracji zaczyna się, zanim pojawi się wyczerpanie. Nie chodzi tylko o naprawianie jego skutków, lecz także o niedopuszczenie do tego, żeby nasze zasoby zostały zużyte do granicy.

Współczesne myślenie o regeneracji bardzo często polega na dodawaniu „czegoś”: kolejnego suplementu, ćwiczenia, techniki oddechowej czy innego sposobu na odzyskanie energii. Po jakimś czasie wracamy jednak do dokładnie tego samego sposobu życia, który każdego dnia zużywa więcej zasobów, niż jesteśmy w stanie odbudować.

Dlatego pierwszym pytaniem nie zawsze powinno być: co mogę jeszcze dodać? Czasami znacznie ważniejsze jest pytanie: co mogę odjąć? Może jedną rzecz z przepełnionego kalendarza, trochę intensywności z treningu, potrzebę ciągłej dostępności albo przekonanie, że muszę reagować na wszystko, co pojawia się wokół mnie.

Regeneracja nie oznacza więc wyłącznie uzupełniania, powinna zacząć się od zatrzymania niepotrzebnych strat.

Jako dendrolog widzę tę samą zmianę strategii bardzo wyraźnie również w fizjologii roślin. Jesień nie jest dla drzewa po prostu czasem zamierania, lecz bardzo dobrze zorganizowanym okresem zmiany sposobu gospodarowania zasobami.

Wraz ze skracaniem dnia i spadkiem temperatury u wielu gatunków ograniczony zostaje wzrost, a coraz mniej zasobów kierowanych jest na tworzenie nowych pędów i nowej biomasy. Zmienia się podstawowy priorytet rośliny: podczas gdy latem znaczna część zasobów była inwestowana na zewnątrz – w liście, pędy, owoce, nasiona i wzrost – jesienią coraz większego znaczenia nabierają struktury trwałe oraz zapasy, które będą potrzebne później.

Z punktu widzenia fizjologii roślin szczególnie ciekawe jest to, że jesienią zmienia się nie tylko ilość wydatkowanych zasobów, ale przede wszystkim kierunek ich przepływu. Latem dominowała ekspansja, natomiast jesienią coraz większego znaczenia nabierają hamowanie wzrostu, odzyskiwanie, redystrybucja, magazynowanie i zabezpieczanie tego, co będzie potrzebne w przyszłości.

Botanika i klasyczna medycyna chińska posługują się zupełnie innym językiem, ale opisują niezwykle podobną zmianę strategii: z ekspansji w stronę zachowania zasobów.

I to jest dla mnie znacznie ważniejsze niż proste zalecenie „jesienią rób mniej”. Nie chodzi o to, żeby po prostu zmniejszyć aktywność, ale żeby zmienić sposób gospodarowania energią.

Jak zmienia się sposób gospodarowania zasobami w Chǔ Shǔ?

1. Zwiększ czas regeneracji. W okresie Chǔ Shǔ zaleca się wcześniejsze chodzenie spać, wydłużenie snu, a w razie potrzeby także krótką drzemkę. Nie chodzi tylko o odpoczynek wtedy, kiedy jesteśmy już zmęczeni, ale o wcześniejsze dostosowanie rytmu dnia do zmieniających się warunków. Skoro warunki zaczynają się zmieniać, zwiększamy czas przeznaczony na odbudowę, zanim pojawi się wyczerpanie.
2. Zmień jakość wysiłku. Jesień nie oznacza bezczynności ani rezygnacji z ruchu. Aktywność nadal jest zalecana, również na świeżym powietrzu, ale zmienia się jej jakość: mniej forsowania, więcej dostosowania do możliwości organizmu, odpowiednia rozgrzewka, rozciąganie i spokojniejsza praca. Chodzi więc nie tyle o to, żeby przestać się ruszać, ile o zmniejszenie niepotrzebnego wydatku energetycznego.
3. Odbuduj i zacznij tworzyć rezerwę. W zaleceniach dotyczących odżywiania pojawia się stopniowe odżywianie Yin i płynów oraz łagodne uzupełnianie tego, co mogło zostać zużyte podczas lata. Warto zauważyć tę różnicę: regeneracja nie jest wyłącznie biernym odpoczynkiem, ale może być również aktywnym tworzeniem rezerwy na okres, który dopiero nadejdzie.
4. Ogranicz straty. W Chǔ Shǔ zwiększają się różnice temperatur między dniem i nocą, stąd zalecenia dotyczące ochrony przed wieczornym chłodem i zabezpieczania Yang. Za tą prostą wskazówką kryje się jednak szersza zasada gospodarowania zasobami: nie tylko uzupełniaj to, co tracisz, ale zadbaj również o to, żeby nie tracić bez potrzeby.

Kiedy myślę o tej strategii, przypominają mi się słowa mojego nauczyciela qigong, mistrza Zhang Minglianga:

„W życiu chodzi o zachowanie energii.”

To krótkie zdanie bardzo dobrze łączy się z tym, czego uczy jesień, ponieważ zachowanie energii nie oznacza bezczynności ani wycofania z życia. Chodzi raczej o taki sposób działania, który nie prowadzi do niepotrzebnego rozpraszania własnych zasobów.

W qigong dobrze oddaje tę zmianę pojęcie 收 shōu – zbierać, ściągać, przyjmować, domykać. Wiosna i lato mają więcej charakteru ekspansji i wychodzenia na zewnątrz, jesień prowadzi natomiast ku zbieraniu, a zima jeszcze dalej – ku przechowywaniu i magazynowaniu. Chǔ Shǔ znajduje się właśnie w tym interesującym momencie przejścia, chodzi o rozpoczęcie zbierania tego, co wcześniej było skierowane na zewnątrz.

Podobną zasadę odnajduję w innym ważnym pojęciu qigong – 松 sōng, rozluźnieniu. Człowiek napięty może niepotrzebnie zużywać zasoby nawet wtedy, kiedy pozornie niewiele robi, ponieważ stałe napięcie mięśni, gotowość do działania, potrzeba kontroli, pobudzenie emocjonalne czy nieustannie rozproszona uwaga również mają swój koszt.

Zachowanie energii nie musi więc oznaczać mniejszej aktywności. Może oznaczać robienie tego samego przy mniejszym napięciu. 

Zachowanie energii łatwo pomylić z wycofaniem, ale nie o to tutaj chodzi. Dojrzała strategia nie polega na rezygnacji z działania ani na reagowaniu na każdą możliwość działania, lecz  moim zdaniem na coraz lepszym rozpoznawaniu, co naprawdę jest warte naszego wydatku energetycznego.

Sztuka zachowania energii nie polega na tym, żeby zacząć odpoczywać dopiero wtedy, kiedy jej zabraknie. Polega na rozpoznaniu momentu, w którym trzeba zmienić strategię – niekoniecznie przestać działać, ale zacząć inaczej gospodarować własnymi zasobami. 

Na koniec chciałabym wrócić do tego, od czego właściwie rozpoczął się system 24 sezonów słonecznych – do uważnej obserwacji przyrody. Dlatego pod każdym artykułem z tego cyklu postaram się zostawiać kilka zdjęć pokazujących, co w danym momencie dzieje się wokół nas: co dojrzewa, co przekwita, co zmienia kolor, co pojawia się na talerzu, w ogrodzie, sadzie czy na polach. Niech będą prostym przypomnieniem, że zanim zaczniemy stosować jakiekolwiek sezonowe zalecenia, warto najpierw rozejrzeć się wokół siebie i zobaczyć, w jakim miejscu rocznego cyklu naprawdę jesteśmy.

Współczesna nauka coraz częściej dochodzi do wniosków, do których dawne systemy medyczne doszły setki i tysiące lat temu. Smak przestaje być traktowany wyłącznie jako subiektywne wrażenie zmysłowe, a zaczyna być rozumiany jako biologiczny sygnał regulacyjny – język, którym organizm komunikuje się z substancjami chemicznymi obecnymi w pożywieniu i ziołach.

Z perspektywy biologii molekularnej smak jest dziś systemem receptorów, szlaków sygnałowych, regulacji hormonalnej i neuroimmunologicznej. To, co w TCM opisano jako „ostre”, „gorzki”, „chłodne” czy „gorące”, przestaje być metaforą kulturową, a zaczyna być odczytywane jako funkcjonalny opis realnych procesów fizjologicznych.

Badania ostatnich lat pokazują, że receptory smaku nie są ograniczone do jamy ustnej. Występują w jelitach, wątrobie, trzustce, płucach, mózgu, układzie odpornościowym, a nawet w sercu. Smak okazuje się więc nie tyle zmysłem, co „systemem komunikacji biologicznej”, który wpływa na metabolizm, odporność, krążenie, gospodarkę energetyczną i neuroregulację.

Organizm nie „odczuwa” smaku wyłącznie po to, by rozpoznać przyjemność jedzenia. Rozpoznaje go, by uruchomić określone reakcje: wydzielanie żółci, hormonów trawiennych, cytokin, neuroprzekaźników, mechanizmów detoksykacyjnych i adaptacyjnych. Smak staje się sygnałem biologicznym, który inicjuje całe kaskady procesów fizjologicznych.

Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku smaku gorzkiego. W badaniach biochemicznych jest on dziś łączony z aktywacją receptorów T2R, obecnych nie tylko na języku, lecz także w jelitach, wątrobie i komórkach układu odpornościowego. Aktywacja tych receptorów wpływa na wydzielanie żółci, regulację procesów detoksykacyjnych, modulację stanu zapalnego i funkcjonowanie mikrobioty jelitowej. To tworzy nowy, współczesny model biologiczny, w którym gorzki smak przestaje być tylko wrażeniem sensorycznym, a staje się regulatorem osi: wątroba – jelita – odporność – metabolizm. W języku TCM nazwano by to „usuwaniem gorąca i wilgoci”, w języku biochemii – modulacją stanu zapalnego, stresu oksydacyjnego i funkcji wątrobowo-jelitowych. Mechanizm jest ten sam, zmienił się tylko aparat pojęciowy. O smaku gorzkim więcej pisałam tu.

Jednym z najbardziej fascynujących odkryć ostatnich lat jest identyfikacja receptorów gorzkiego smaku również w tkance serca. Znaleziono je w kardiomiocytach, śródbłonku naczyń wieńcowych, mięśniach gładkich naczyń oraz w strukturach układu przewodzącego. Oznacza to, że serce nie jest wyłącznie pompą mechaniczną, lecz również narządem sensoryczno-regulacyjnym, zdolnym do chemicznej detekcji sygnałów środowiska wewnętrznego. Aktywacja tych receptorów wpływa na sygnalizację wapniową, kurczliwość mięśnia sercowego, metabolizm mitochondrialny i odpowiedź zapalną. To nowy paradygmat kardiologii molekularnej, w którym serce staje się częścią sieci receptorowej organizmu, reagującej na smak jako sygnał biologiczny.

Coraz więcej badań pokazuje także, że smaki wpływają na skład mikrobioty jelitowej oraz na oś jelito–mózg. Gorzki, ostry i słodki smak modulują szczelność bariery jelitowej, skład flory bakteryjnej oraz neuroprzekaźniki odpowiedzialne za stres, nastrój i regulację emocji.

Równie wyraźnie współczesna nauka potwierdza to, co TCM od zawsze mówiła o „rozgrzewającym” działaniu ostrych substancji. Capsaicyna, gingerole czy piperina aktywują receptory TRPV1, które są biologicznymi czujnikami temperatury. Ich pobudzenie prowadzi do wzrostu termogenezy, przyspieszenia metabolizmu, rozszerzenia naczyń krwionośnych i poprawy krążenia.

To, co dawniej opisywano jako „rozpraszanie zimna”, „poruszanie Qi i krwi” czy „wzmacnianie Yang”, dziś widzimy jako aktywację brunatnej tkanki tłuszczowej, wzrost wydatku energetycznego i regulację osi metabolicznych. Język się zmienił, mechanizm pozostał.

Współczesna nauka nie obala dawnych systemów – ona je powoli „tłumaczy na nowy język”. Medycyna chińska wiedziała to od dawna. Nasi przodkowie w Europie również. Smak i termika były od zawsze sposobem opisu biologii, zanim istniały pojęcia receptorów, hormonów, cytokin i mitochondriów. To był język obserwacji, doświadczenia i praktyki klinicznej.

Dziś wracamy do tych samych wniosków inną drogą: przez biochemię, neurobiologię, immunologię i fizjologię molekularną. Dysponujemy narzędziami laboratoryjnymi, obrazowaniem molekularnym, analizą receptorową, które pozwalają empirycznie potwierdzać to, co dawniej było poznawane przez obserwację i doświadczenie kliniczne.

Nie odkrywamy więc niczego zupełnie nowego. Odkrywamy na nowo to, co już było znane – tylko innym językiem i innymi narzędziami. To, co kiedyś nazywano „gorącym”, „zimnym”, „suchym” i „wilgotnym”, dziś opisujemy jako sygnały receptorowe, szlaki metaboliczne i osie regulacyjne.

Zmieniła się terminologia. Zmieniły się narzędzia badawcze. Nie zmieniła się natura człowieka.

Xing Ren – dlaczego pestka moreli to nie surowiec leczniczy TCM

W ostatnich latach coraz więcej osób kupuje pestki moreli w sklepach ze „zdrową żywnością”, traktując je jako naturalny i terapeutyczny produkt medycyny chińskiej. Często można usłyszeć, że „w TCM stosuje się pestki moreli”, więc ich jedzenie ma być zdrowe i bezpieczne. Z punktu widzenia klasycznej i klinicznej medycyny chińskiej jest to jednak poważne uproszczenie.

W TCM nie pracujemy na „produkcie naturalnym” w sensie żywieniowym, lecz na ściśle określonym materiale leczniczym. W przypadku Xing Ren różnica ta ma realne znaczenie kliniczne i bezpieczeństwa.

Czym jest Xing Ren w medycynie chińskiej?

Xing Ren (Semen Armeniacae) to nie cała pestka moreli. Materiałem leczniczym jest: nasiono pozbawione zewnętrznej skórki, z usuniętym zarodkiem, odpowiednio przygotowane farmakognostycznie.

Zarówno skórka, jak i zarodek zawierają frakcje uznawane w TCM za toksyczne. Dlatego w klasycznej praktyce surowiec ten zawsze podlega obróbce, zanim zostanie użyty klinicznie.

Jedzenie całych, nieobranych pestek moreli nie jest tym samym, co stosowanie Xing Ren w TCM.

Rodzaje Xing Ren a jakość surowca

W zależności od pochodzenia i obróbki wyróżniamy kilka form Xing Ren, które różnią się właściwościami, ale łączy je jedno: żadna z nich nie jest stosowana w postaci surowej pestki ze skórką.

Ku Xing Ren / Bei Xing Ren (gorzkie) – najczęściej używane w praktyce klinicznej. Skuteczne, ale o wyższej toksyczności – wymagają szczególnie starannego przygotowania.

Tian Xing Ren / Nan Xing Ren (słodkie) – łagodniejsze, mniej toksyczne, bardziej nawilżające. Mogą być używane także jako pokarm, ale nadal po odpowiedniej obróbce.

Chao Xing Ren (prażone) – lepiej tolerowane przez osoby z osłabionym układem trawiennym i tendencją do luźnych stolców.

Xing Ren Shuang (odtłuszczone) – pozbawione właściwości nawilżających jelita, ale nadal użyteczne w leczeniu kaszlu.

Jak rozpoznać dobrej jakości Xing Ren?

W TCM jakość materiału leczniczego nie jest kwestią estetyki ani marketingu, lecz funkcji klinicznej i bezpieczeństwa.

Dobrej jakości Xing Ren powinno być:

• pełne, jędrne i równe,
• jednolite pod względem wielkości,
• bez wycieku oleju (olej świadczy o starzeniu się surowca),
• o odpowiednim smaku (gorzkim w przypadku Ku Xing Ren),
• obrane i pozbawione zarodka.

Produkt sprzedawany jako „pestka moreli w skórce” nie spełnia tych kryteriów.

Skąd wzięło się nieporozumienie?

Popularność pestek moreli wynika głównie z narracji dietetycznej i marketingowej, a nie z tradycyjnej farmakologii chińskiej. W TCM forma surowa nie jest tożsama z formą leczniczą (dotyczy to wielu ziół), „naturalne” nie zawsze znaczy „bezpieczne”, obróbka surowca jest integralną częścią terapii, a nie dodatkiem. Dlatego utożsamianie Xing Ren z surową pestką moreli prowadzi do błędów i nieporozumień.

Xing Ren to surowiec leczniczy, a nie przekąska ani suplement diety. Jego jakość i bezpieczeństwo zależą od:

• właściwego typu nasiona,
• usunięcia skórki i zarodka,
• odpowiedniej obróbki,
• świadomego użycia klinicznego.

Dla praktyka TCM to wiedza podstawowa. Dla pacjenta — informacja, która chroni zdrowie. I właśnie dlatego warto jasno powiedzieć: nie każda pestka moreli jest Xing Ren. 

Czy wiesz, że klasyfikacja pokarmów i ziół jako „gorących” lub „chłodnych” nie pochodzi wyłącznie z medycyny chińskiej?
Już w starożytnej Grecji, w czasach Hipokratesa (ok. 460–370 p.n.e.), istniał system oparty na czterech podstawowych jakościowych zasadach: gorące, zimne, suche i wilgotne. Połączony z teorią czterech humorów – krwi, flegmy, żółci żółtej i czarnej żółci – stał się fundamentem europejskiej medycyny na ponad dwa tysiące lat.

Dla lekarzy od Hipokratesa po Hildegardę „natura” pokarmu była równie ważna jak jego skład chemiczny. Pokarm miał oddziaływać na ciało poprzez swoje właściwości – tak jak dziś w TCM mówi się o termice i smaku ziół.

Antyk – Hipokrates, Galen i Dioskorides o naturze pokarmów

Hipokrates i równowaga humorów

Hipokrates uważał, że zdrowie polega na zachowaniu równowagi między czterema humorami, z których każdy ma swoją naturę. Choroba była więc zaburzeniem jakości – na przykład nadmiarem gorąca, suchości lub wilgoci. Dieta i zioła miały tę równowagę przywracać: zimne chłodziły nadmiar gorąca, wilgotne łagodziły suchość, a suche pomagały w stanach nadmiernej wilgoci. To była starożytna forma terapii przez „naturę substancji” – bliska zasadzie równoważenia Yin i Yang w TCM.

Galen – cztery stopnie ciepła i chłodu

W II wieku naszej ery Galen rozwinął myśl Hipokratesa, tworząc precyzyjny system klasyfikacji pokarmów i leków.
W dziele O właściwościach pokarmów przypisał każdemu produktowi jego temperaturę i wilgotność w czterostopniowej skali. Na przykład:

• czosnek uznał za „gorący i suchy w trzecim stopniu”,
• jabłko – za „zimne i wilgotne w drugim stopniu”.

Lekarz mógł więc dobierać dietę do indywidualnej „kompleksji” pacjenta – jego konstytucji i chwilowego stanu. Właśnie ta praktyka, oparta na obserwacji i równoważeniu jakości, przetrwała przez całe średniowiecze.

Dioskorides – opis działania roślin

W I wieku naszej ery Dioskorides w swoim dziele De materia medica opisał ponad 600 roślin, minerałów i substancji zwierzęcych. Nie używał jeszcze systemu czterech stopni, lecz opisywał działanie roślin w sposób funkcjonalny – jako rozgrzewające, osuszające, ściągające czy przeczyszczające. W późniejszych wiekach jego dzieło komentowano w duchu Galena, nadając każdej roślinie ściśle określony temperament w danym stopniu.

To właśnie od Dioskoridesa zaczyna się europejska „materia medica” – pierwowzór zielników i farmakopei.

 Świat islamu i medycyna Unani

W średniowieczu, wraz z rozwojem nauki arabskiej, klasyczna medycyna grecka odrodziła się i połączyła z perską i indyjską tradycją, tworząc system Unani Tibb – czyli „medycynę grecką” w wydaniu islamu.

Największym autorytetem tego kierunku był Awicenna (Ibn Sina), autor Kanonu medycyny (XI w.), który przez siedem stuleci był podstawowym podręcznikiem na uniwersytetach Europy. Druga księga Kanonu to ogromny zielnik – ponad 800 substancji roślinnych, mineralnych i zwierzęcych. Każda ma określoną naturę (gorącą, zimną, suchą lub wilgotną) oraz stopień intensywności (od 1° do 4°).

System Unani wprowadził także precyzyjne pojęcie mizadż – czyli indywidualnego temperamentu człowieka, bardzo podobnego do konstytucji w TCM. Leczenie polegało na dostosowaniu jakości substancji do natury pacjenta. Do dziś medycyna Unani jest praktykowana w Indiach, Pakistanie i krajach arabskich – jako żywa kontynuacja hipokratejsko-galenowskiej tradycji.

Średniowiecze – Tacuinum Sanitatis, Hildegarda i Szkoła Salerneńska

Tacuinum Sanitatis – encyklopedia zdrowia

Powstałe w XI–XIV wieku Tacuinum Sanitatis (z arabskiego oryginału Ibn Butlana) to ilustrowany przewodnik zdrowego życia. Każdy produkt opisano w czterech aspektach:

1. Natura – gorąca, zimna, sucha lub wilgotna (z podaniem stopnia),
2. Korzyści,
3. Szkody,
4. Sposób korekty – czyli jak zrównoważyć działanie danego pokarmu.

To niezwykle praktyczny system – niemal identyczny w duchu z klasyfikacją termiczną pokarmów w TCM.

Hildegarda z Bingen – intuicja konstytucji

W XII wieku Hildegarda z Bingen w dziele Physica opisywała rośliny jako gorące, chłodne, suche lub wilgotne.
Jej zalecenia były zawsze indywidualne – „zimnym” zalecała rośliny gorące, „gorącym” – chłodne.
To podejście konstytucyjne pokazuje, że intuicja równoważenia jakości była w Europie równie silna jak w Azji.

Regimen sanitatis Salernitanum – poetycki poradnik zdrowia

W XII–XIII wieku w słynnej Szkole Medycznej w Salerno powstał poemat Regimen sanitatis Salernitanum – praktyczny przewodnik po zdrowym życiu. Autorzy doradzali, jak dostosować dietę do pory roku, wieku i temperamentu. Latem zalecano pokarmy chłodne i wilgotne, zimą – ciepłe i suche, by utrzymać harmonię między ciałem a otoczeniem. To pierwszy europejski tekst, który w tak prosty sposób przekłada humoralną teorię na codzienną praktykę dietetyczną.

Renesans – zielniki Gerarda, Culpepera i Paracelsus

John Gerard i „The Herball”. 

W 1597 roku John Gerard opublikował The Herball, opisując ponad tysiąc gatunków roślin i ich naturę – smak, temperaturę i działanie. Jego dzieło łączyło naukę i praktykę, stając się mostem między dawnymi autorami a aptekarzami i zielarzami renesansu.

Nicholas Culpeper – zielnik dla wszystkich

W XVII wieku Nicholas Culpeper wydał Kompletny zielnik – dzieło, które spopularyzowało wiedzę o ziołach wśród zwykłych ludzi. Każda roślina była opisana według smaku, natury i wpływu na organizm: czosnek – gorący i suchy, jabłko – zimne i wilgotne, mięta – chłodna i sucha. Culpeper odwoływał się też do astrologii, ale rdzeniem jego systemu była klasyczna termika – praktyczna i skuteczna. To była już zielarska medycyna ludowa, oparta na tych samych zasadach, które znamy z klasycznych chińskich receptur.

Paracelsus i duch natury

Na przełomie XVI i XVII wieku Paracelsus wniósł nową interpretację starych idei.
Zachował podział na gorące, zimne, suche i wilgotne, ale nadał mu znaczenie duchowe i alchemiczne – mówił o „wewnętrznym ogniu” i „chłodzie substancji”. To przejście od klasycznego humoralizmu ku bardziej symbolicznej, duchowej wizji natury.

Polska tradycja zielarska – Syreniusz i jego „Zielnik” (1613)

Warto dodać, że także w Polsce rozwijała się równoległa tradycja klasyfikacji roślin według ich natury, w duchu teorii humoralnej. Najpełniejszym świadectwem jest monumentalny „Zielnik herbarz…” Szymona Syreńskiego z 1613 roku. 
Syreniusz, podobnie jak Gerard czy Culpeper, opisywał zioła poprzez smak i działanie jakościowe: gorące, zimne, suche i wilgotne, często określając również stopień ich intensywności.

Przykłady z polskiego zielnika pokazują, że myśleliśmy w tych samych kategoriach co lekarze epoki renesansu:

• Czosnek – „gorący i suchy w czwartym stopniu; rozgrzewa wnętrzności, rozprasza wiatr i wilgoć.”

• Piołun – „gorzki wielce, suchy w trzecim stopniu; oczyszcza żółć i wzmacnia żołądek.”

• Mięta – „chłodna i sucha w drugim stopniu; chłodzi gorąco w żołądku.”

• Ruta – „gorąca i sucha w trzecim stopniu; odgania wiatr, czyści zimne wilgoci.”

Syreński łączył smak z jakością działania (np. gorzki – oczyszcza, ostry – pobudza, słodki – odżywia), czyli dokładnie tak, jak robiono to w klasycznej teorii humoralnej. W praktyce jego „gorące i suche” = termicznie „ciepłe i rozpraszające” w języku TCM, a „zimne i wilgotne” = „chłodne i nawilżające”.

Co ciekawe, jego opisy są często kliniczne, np.:

„Kto ma żołądek zimny i słaby, niech używa goździków dla rozgrzania wnętrza, bo są gorące w trzecim stopniu.”
czyli czysta logika różnicowania wzorców — dobór ziół według wzorca, nie tylko objawu.

To pokazuje, że polska tradycja fitoterapii nie tylko czerpała z Grecji i Rzymu, lecz także twórczo rozwijała europejski system termiki i smaku roślin, bardzo zbliżony do późniejszej logiki medycyny chińskiej.

Wspólny język Wschodu i Zachodu

Przez ponad dwa tysiące lat europejscy lekarze opisywali zioła i pokarmy w kategoriach jakości: gorące, zimne, suche i wilgotne. To był język empirycznej obserwacji – sposób na opisanie wpływu substancji na ciało.
W medycynie chińskiej znajdziemy niemal ten sam system: termika i smak określają działanie roślin, równoważąc stan organizmu. Widać więc, że Hipokrates, Awicenna, Hildegarda i lekarze Wschodu mówili tym samym językiem – językiem natury, równowagi i obserwacji.

W kolejnym artykule przyjrzymy się, jak współczesna nauka tłumaczy te intuicje w kategoriach metabolizmu, fizjologii i biochemii.

Pogoda a nasze zdrowie – spojrzenie zachodnie i chińskie

Tegoroczne lato nas nie rozpieszczało – było raczej chłodne, pochmurne i wilgotne, ze zdecydowanie małą ilością słońca. Odkąd pracuję jako terapeuta, nie spotkałam się jeszcze z tak częstym narzekaniem na aurę i jej skutki dla organizmu. To bardzo dobitnie pokazuje, że reagujemy na otaczające nas warunki. Pogoda ma na nas konkretny, odczuwalny wpływ, więcej przeczytacie na ten temat tu. 

W zachodnim świecie często spotykam się z opinią, że klimat czy pora roku nie mają dziś większego znaczenia. Przecież większość czasu spędzamy w klimatyzowanych pomieszczeniach, gdzie temperatura i wilgotność powietrza są w miarę stabilne – czynniki pogodowe rzekomo nie powinny więc mieć na nas wpływu. Ale czy tak jest naprawdę? Czy rzeczywiście nie reagujemy na wahania ciśnienia atmosferycznego, na opady, burze, wiatr, nagłe zmiany temperatury czy wilgotności powietrza?

Oczywiście, że reagujemy. Reakcja organizmu na zmieniającą się pogodę nosi nazwę meteopatii. Objawia się pogorszeniem samopoczucia pod wpływem zmiennych czynników klimatycznych. Osoby wrażliwe (meteopaci) mogą doświadczać m.in. bólów głowy i migren, zmęczenia, senności, problemów z koncentracją, obniżonego nastroju, drażliwości, skoków ciśnienia, kołatania serca, nasilenia bólów mięśni i stawów, zaburzeń żołądkowych czy zawrotów głowy.

Medycyna chińska o pogodzie

W medycynie chińskiej zjawiska pogodowe traktowane są jako tzw. czynniki zewnętrzne, które mogą silnie oddziaływać na ciało i umysł człowieka. Nazywa się je Liu Yin 六淫 („sześć szkodliwych qi”):

• Wiatr (feng 風) – niesie zmienność i nagłość. Atakuje zazwyczaj górną część ciała (głowę, szyję, powierzchnię skóry). Wywołuje zawroty głowy, wahania ciśnienia, pokrzywki, stany lękowe czy wrażliwość na przeciągi. Jest „przewodnikiem setek chorób” – łatwo wprowadza do organizmu inne patogeny, np. Zimno czy Gorąco.

• Zimno (han 寒) – spowalnia i blokuje krążenie Qi i Krwi. Objawia się m.in. dreszczami, sztywnością, bólami mięśniowo-stawowymi, skurczami czy spowolnionym trawieniem.

• Wilgoć (shi 濕) – ciężka, lepka i trudna do usunięcia. Powoduje uczucie ociężałości ciała, obrzęki, zamglenie umysłu, stany depresyjne.

• Suchość (zao 燥) – uszkadza Płyny ciała. Objawia się suchością gardła, skóry, egzemami, kaszlem bez wydzieliny, zaparciami, osłabionym apetytem.

• Gorąco (shu 暑) – typowe dla lata, często łączy się z Wilgocią. Wywołuje wzmożone pragnienie, poty, osłabienie, drażliwość i nerwowość.

• Ogień / Upał (re 熱, huo 火) – prowadzi do gorączek, wysypek, stanów zapalnych, krwawień, czerwonych oczu czy udarów cieplnych.

Zdrowy organizm potrafi dostosować się do zmiennych warunków środowiska. Organizm w dysharmonii ma z tym problem – i to właśnie jedna z definicji choroby. W takim stanie czynniki pogodowe szybko obnażają nasze wewnętrzne słabości.

Siła Wei Qi – nasza tarcza ochronna

Przed niekorzystnym wpływem klimatu chroni nas energia obronna (Wei Qi). Gdy działa sprawnie, ciało dobrze adaptuje się do zmian pogody. Jednak jeśli organizm jest osłabiony, patogeny łatwo wnikają w głąb i zaburzają jego funkcje.

Jedną z ważnych ról Płynów ciała jest właśnie wspieranie Wei Qi i układu odpornościowego. Gdy Płyny są w równowadze, szybko adaptujemy się do nowych warunków, sprawnie pozbywamy się czynników patogennych i wracamy do harmonii.

„Nie lubię wiatru, uwielbiam gorąco…” – co to oznacza?

Podczas wywiadu z pacjentami bardzo często słyszę zdania: „nienawidzę wilgotnej pogody”, „uwielbiam wiatr nad morzem”, „kocham gorące lato” czy „w upały nie mam siły”. To są dla terapeuty niezwykle ważne informacje diagnostyczne.

Zazwyczaj nie lubimy pogody, która nasila dominujący w ciele czynnik patogenny, a preferujemy czynniki klimatyczne które nas równoważą.

• Osoby z nadmiarem Wilgoci źle czują się w wilgotnym klimacie lub w czasie deszczowej pogody, za to lubią klimat suchy, ciepły.

• Osoby wrażliwe na Wiatr i Zimno częściej cierpią na tzw. syndromy zewnętrzne, preferują pogodę stabliną raczej ciepłą, wietrzne wyspy na Atlantyku nie są dla nich.

• Ci, którzy źle znoszą gorąco, zwykle mają wewnętrzne Gorąco lub niedobory Krwi z Gorąca, preferują klimat umiarkowany, a nawet chłodny.

• Osoby z nasilonymi objawami Suchości uwielbiają mglistą, deszczową pogodę. Upały połączone z wiejącym wiatrem, który silnie wysusza nie należą do ulubionych. 

Te wzorce powinno się równoważyć w trakcie dobranej terapii, po której zmienia się zasadniczo nasza reakcja na pogodę. Dla wielu jest to na prawdę zaskakujące doświadczenie, kiedy nagle przestają nam przeszkadzać wietrzne dni, lubimy deszczową pogodę, nie chowamy się przed słońcem. Zaczynamy lubić każdą pogodę, nie ogranicza nas ona w aktywnościach życiowych.

Harmonia z porami roku i sezonami słonecznymi

Jak zawsze kluczowa jest harmonia – dostosowanie diety, ubioru i rytmu dnia do aktualnego sezonu. Latem warto sięgać po lekkie jedzenie i kłaść się spać wcześniej, zimą natomiast ogrzewać ciało i wybierać bardziej odżywcze pokarmy. To banalnie proste i logiczne.

W tradycji chińskiej niezwykle istotne są także sezony słoneczne – 24 okresy w kalendarzu, które odzwierciedlają subtelne zmiany energii w przyrodzie. To one wskazują, jak najlepiej żyć w zgodzie z naturą, kiedy wspierać odporność, a kiedy chronić się przed przeciążeniem. O tym często wspominaliśmy w cyklu artykułów na blogu – bo świadomość sezonów słonecznych pomaga nie tylko lepiej zrozumieć siebie, ale też przygotować ciało i umysł na nadchodzące zmiany.

Pogoda jest, jaka jest – nie mamy na nią wpływu. Ale jej oddziaływanie na nas daje nam cenne informacje o stanie naszego organizmu. Warto słuchać tych sygnałów, bo są drogowskazem, jak wspierać ciało i umysł w powrocie do równowagi.

Jestem zwolenniczką i orędowniczką sezonowego odżywiania, dla mnie jest to coś oczywistego ale nie wszyscy podzielają moje zdanie. Uważam, że zatraciliśmy jako zachodnia cywilizacja kontakt z sezonowym modelem żywienia, szkoda. W czasach kiedy wszystkie produkty spożywcze są dostępne cały rok nie potrafimy określić co jest produktem sezonowym a co nie, mało wiemy o tym co spożywamy. Borówki, morele, śliwki sprowadzane w zimie z półkuli południowej, groszek cukrowy, fasolka szparagowa importowana z Afryki, pomidory, ogórki, sałata bez smaku i zapachu dostępna całą zimę. Od dawna myślałam o napisaniu artykułu na temat sezonowości z perspektywy medycyny chińskiej, ale wydawało mi się to tematem bardzo banalnym, przecież wszyscy wiedzą o co chodzi. Niestety nie wszyscy, warto zrobić małe przypomnienie. 

W Medycynie Chińskiej człowiek jest postrzegany jako część natury, podążająca za rytmem przyrody. Każda pora roku niesie ze sobą określoną energię, która wpływa na nasze ciało, emocje i funkcje narządów wewnętrznych. Odżywianie zgodne z porami roku to nie tylko tradycja – to mądrość, która wspiera zdrowie i równowagę wewnętrzną. Zdrowie wynika z dostosowania stylu życia – w tym diety – do rytmu przyrody. Spożywanie pokarmów zgodnych z sezonem to część tego procesu. Co na to Klasyka?

„Podążając za porami roku – pielęgnuj wiosną i latem, magazynuj jesienią i zimą, dostosuj się do zmienności ciepła i zimna.”

„W trzech miesiącach wiosny następuje rozkwit i odnowa. Niebo i Ziemia rodzą życie, wszystko się rozwija. Kładź się późno, wstawaj wcześnie, spaceruj po ogrodzie… aby pielęgnować qi wątroby.”

„Zima to czas przechowywania i zamykania. Nie należy otwierać skóry, unikać nadmiernego pocenia, chronić się przed zimnem i dbać o ciepło – by nie rozproszyć qi.”

Huangdi Neijing Suwen rozdział 2 

Nasze jedzenie powinno być dostosowane do zmieniającego się klimatu, temperatury i naturalnych potrzeb organizmu w danym czasie. Według zasad medycyny chińskiej wiosną warto jeść więcej zielonych, lekkostrawnych warzyw, które wspierają wątrobę i oczyszczają organizm po zimie. Zimą zaś zaleca się pokarmy ciepłe, długogotowane, które wzmacniają Nerki i ogrzewają ciało. Uczący się dietetyki wg. medycyny chińskiej dobrze o tym wiedzą.

Korzyści zdrowotne sezonowego odżywiania

1. Wsparcie dla organów wewnętrznych – sezonowe produkty wspierają narządy, które w danym czasie są szczególnie aktywne. To pomaga zapobiegać chorobom i utrzymywać ciało w równowadze energetycznej.
2. Lepsze trawienie – zgodność między temperaturą otoczenia a rodzajem jedzenia poprawia funkcjonowanie narządów trawiennych.
3. Zgodność z cyklem życia – jedząc sezonowo, podążamy za rytmem przyrody – podobnie jak rośliny, które zmieniają się z czasem, również nasze ciało i umysł przechodzą przez cykle, które warto wspierać odpowiednim pożywieniem.

Przygotowując od lat dokumentacje fotograficzną na bloga zauważyłam, że każda pora roku ma swój dominujący koloryt, to nie przypadek, tak właśnie jest, tak to działa, kolor, smak, faktura to informacja dla ciała. Przyroda o każdej porze roku oferuje nam takie produkty które właśnie w tym czasie są nam potrzebne i wspierają nasze zdrowie. Ma to na celu równoważenie wpływu czynników środowiskowych i energii danej pory roku. To bardzo proste, nie musimy znać zasad medycyny chińskiej, wystarczy, że będziemy jeść produkty sezonowe a na pewno będziemy wspierać nasze zdrowie i witalność. Podam przykład.

Latem, kiedy temperatury są wysokie, często możemy doświadczyć utraty Płynów ciała poprzez nadmierne pocenie się (funkcja termoregulacji), to wpływa na aspekt Krwi, prowadząc do jej niedoborów. W tym czasie natura, w naszej strefie klimatycznej oferuje nam produkty kwaśne i czerwone: maliny, truskawki, wiśnie, porzeczki czerwone, pomidory, które odżywiają Krew bo są w kolorze czerwonym i przytrzymują Płyny ciała bo mają jakość smaku kwaśnego. Dokładnie to jest nam o tej porze roku potrzebne. Zielone produkty o termice wychładzającej i smaku gorzkim (sałata, seler naciowy, cukinia, ogórki) ściągają Gorąco, które może nasilać się w ciele o tej porze roku. Arbuzy nas ochłodzą i nawilżą bo są słodkie i zimne. Natura poprzez sezonowe produkty zadbała o nas wystarczająco, nic więcej nie musimy robić tylko jeść sezonowo. Jakie to proste i piękne. 

A co się dzieje jak spożyjemy produkty, które wymieniłam w okresie zimowym? No cóż bedą one dalej tak samo działały na nasze ciała, będą nas ochładzały, czy na tym nam zależy w Zimie?

*Te zalecenia dotyczą względnie zdrowych osób, jak mamy poważniejszy problem polecam udać się do terapeutów TCM. To samo dotyczy zaleceń dietetycznych zgodnych z porami roku. 

W kulturze zachodniej skupiliśmy się na doborze pokarmów tylko i wyłącznie ze względu na zawartość składników pokarmowych, całkowicie odrzucając aspekt sezonowości. Wpływ na to ma przemysł przetwórczy, przechowalniczy i zaawansowane technologie produkcji żywności, które dostarczają nam gotowe produkty do spożycia przez cały rok. 

Przykłady sezonowych produktów w TCM

Wiosna: kiełki, młode liście, szczypior, koper, botwinka, zielony groszek
Lato: ogórki, arbuzy, morele, pomidory, mięta, cukinia, fasolka szparagowa
Późne lato: dynia, kukurydza, marchew, słodkie owoce, proso
Jesień: gruszki, jabłka, orzechy, biała rzodkiew, warzywa korzeniowe
Zima: fasola, mięso z kością, czosnek, cebula, imbir, buraki, kiszonki

Sezonowe odżywianie w medycynie chińskiej to coś więcej niż kulinarna moda – to głęboka filozofia życia w harmonii z naturą. Wspiera nasze zdrowie fizyczne i emocjonalne, sprzyja równowadze energetycznej oraz przyczynia się do ochrony środowiska, a to dla mnie też jest bardzo ważne. To także sposób na powrót do rytmu, który natura wyznacza od tysięcy lat – rytmu, który wciąż mamy w sobie, jeśli tylko nauczymy się go słuchać.

Li Dong Yuan (XIII w., autor „Pi Wei Lun”) twórca tzw. szkoły Śledziony i Żołądka, podkreślał, że choroby powstają, gdy dochodzi do osłabienia układu trawiennego – co łatwo może się zdarzyć przy jedzeniu „niezgodnym z czasem” Nadmiarowa konsumpcja, oderwana od rytmu natury, ma swoje konsekwencje zdrowotne i środowiskowe:

„Współcześni ludzie nie znają zasad pór roku, jedzą to, na co mają ochotę, a nie to, co stosowne – i dlatego choroby mnożą się bez końca.”
(Pi Wei Lun, rozdz. 1).

 Sun Si Miao (VII w., autor „Qian Jin Yao Fang”) znany jako „Król medycyny”, kładł ogromny nacisk na dietetykę jako podstawę leczenia:

„Podstawą utrzymania zdrowia jest pożywienie.”
(Qian Jin Yao Fang, tom 1)

„Kto nie zna zasad właściwego odżywiania, nie jest w stanie utrzymać życia.”

Trochę się pogubiliśmy, warto wrócić do tradycyjnych zasad odżywiania zgodnych z rytmem natury, one są uniwersalne w każdej kulturze kulinarnej i w każdej szerokości geograficznej. Są kraje w których dba się zdecydowanie bardziej o zachowanie sezonowości w kuchni, mamy dużo do nadrobienia.

I pamiętajmy, że Natura nas wspiera, nie trzeba jej poprawiać. 

Mamy wiosnę, przyroda budzi się do życia, energia narasta, czujemy potrzebę zmiany, wyjścia z ukrycia, działania. Wiele osób planuje wiosenne porządki nie tylko w domu i otoczeniu ale także we własnym ciele. Popularność w tym okresie postów, oczyszczań, głodówek, detoksów zazwyczaj wynika z wewnętrznej potrzeby dodania sobie energii i „posprzątania” po zimie. Dlaczego? W tym czasie wielu z nas odczuwa tzw. wiosenne przemęczenie, zwane też przesileniem wiosennym, to stan zmęczenia i osłabienia organizmu, który pojawia się na przełomie zimy i wiosny. Może objawiać się sennością, brakiem energii, obniżonym nastrojem, problemami z koncentracją, większą podatnością na infekcje. W tym okresie bardzo często nasilają się wiosenne alergie, problemy trawienne, bóle i rozpierania podżebrowe, objawy refluksu, wypadanie włosów. 

Dlaczego tak się dzieje?

Wg teorii medycyny chińskiej Qi jest jedną z podstawowych substancji ciała, a także oznaką życia,  porusza się stale i płynnie w ciele gwarantując funkcjonowanie narządów wewnętrznych. W stanie patologicznym ruch Qi może być nieprawidłowy, może dojść do zastoju, a nawet poruszania się Qi się w przeciwnym kierunku.

Patologicznie ruch Qi w ciele może być wywołany przez różne czynniki, zwłaszcza zaburzenia emocjonalne, stres, gniew i frustracje, przepracowanie, zmęczenie, wyczerpanie. Może być on także konsekwencją nagromadzenia Zimna, Gorąca, Wilgoci i Śluzu, przebytych urazów, zabiegów i operacji powodujących zastój Krwi.

Gdy Qi nie płynie prawidłowo i swobodnie w ciele, czyli jest w stanie zastoju, osoby dotknięte tym wzorcem zwykle tracą swój sympatyczny sposób bycia i wykazują objawy, takie jak drażliwość, porywczy temperament, napięcie mięśni, zwłaszcza w górze pleców, bezsenność, sen zaburzony snami i depresja. Pojawia się uczucie rozpierania, dyskomfort i ból często występują w okolicy podżebrowej oraz w bocznych obszarach podbrzusza, objawy pojawiają się zazwyczaj jednostronnie, mogą wystąpić zaburzenia odżywiania (brak apetytu rano, zmniejszony lub zwiększony apetyt (zwłaszcza wieczorem), odbijanie, nudności, refluks a nawet wymioty, utrudnione wypróżnienie lub biegunka, naprzemienne zaparcia i luźne stolce, uczucie suchości w gardle, skroniowe bóle głowy, PSM, zaburzenia miesiączkowania. Objawów jest tu na prawdę dużo, stan emocjonalny zawsze odbija się na naszym stanie fizycznym. Niefizjologiczny ruch Qi może powodować w obszarze powyżej przepony uczucie duszność, niemożność złapanie pełnego oddechu, uczucie ucisku w klatce piersiowej, uczucie niepokoju, chrypkę i kaszel. 

W medycynie chińskiej wiosna związana jest z Wątrobą, narządem, który promuje i zarządza ruchem Qi w całym ciele gwarantując prawidłowe funkcje fizjologiczne. Objawy związane z Zastojem Qi nasilają się w tym czasie, dlatego też o tej porze roku tak chętnie próbujemy się wspomóc stosując różne metody mające poprawić nam zdrowie i samopoczucie, a szczególnie odciążyć/wyleczyć Wątrobę. Na szczęście o tej porze roku również najszybciej i najskuteczniej jesteśmy w stanie usunąć zastój Qi i związane z nim objawy. Wiosna nam sprzyja.

 Jak możemy się wspomóc?

Klasyczna medycyna chińska zaleca o tej porze roku HARMONIZOWANIE organizmu, co ma niewiele wspólnego z tak popularnymi w tym okresie z postami, głodówkami i oczyszczaniem. 

 Działanie harmonizujące w medycynie chińskiej ma na celu przywrócenie równowagi między różnymi aspektami organizmu, które uległy zaburzeniu. W szczególności reguluje się interakcje między Qi (energią), Xue (krwią), Yin i Yang, a także między narządami Zang-Fu, szczególnie w przypadkach, gdy objawy są złożone i obejmują różne narządy i poziomy energetyczne. Dla mnie to najczęściej stosowana forma terapii od lat, przynosząca niezwykłe efekty na poziomie fizycznym i mentalnym. Przecież chodzi w w tym systemie medycznym przede wszystkim o przywrócenie równowagi, harmonii, aby procesy życiowe przebiegały prawidłowo. 

Mamy w klasycznym ziołolecznictwie obszerną i zróżnicowaną grupę formuł harmonizujących, których mechanizm polega na JEDNOCZESNYM (słowo klucz dla tej terapii):

1. Odżywieniu Środka (mechanizmem powstania zaburzenia przepływu Qi jest pierwotnie Suchość Żołądka wygenerowana stresem, wyczerpaniem, przepracowaniem, nieprawidłowym, odwadniającym stylem życia co skutkuje osłabieniem prawidłowej funkcji trawienia i wchłaniania). Kluczowe jest tu dbanie o prawidłowe nawodnienie układu pokarmowego (dlatego tak często piszę o Płynach ciała i ich roli) a nie jego osuszaniu poprzez skupienie się tylko na usuwaniu Wilgoci, drenowaniu Płynów ciała różnymi, czasem radykalnymi metody przeczyszczającymi lub stosowaniu głodówek (głodówki uszkadzają Płyny ciała). *Dla tego wzorca jest to nie wskazane, takie działanie może być pomocne we wzorcach z nagromadzeniem nadmiarowej Wilgoci i stagnacji pożywienia, ale nie przy zastojach Qi, trzeba rozumieć mechanizm patologii i skupić się na przywróceniu fizjologii. 
2. Usunięciu niedoborowego (pustego) Gorąca w górze jako konsekwencji niezakorzenionego Qi (rozdrażnienie, irytacja, uderzenia gorąca, bezsenność, nudności, suchy kaszel, suche gardło, nos, oczy, szumy uszny, napięcie w obszarze szyi i barków są tego objawem). *Stosowane głodówki, zielone koktajle, chlorofil i spiruliny dobrze podziałają na ten aspekt bo są to zabiegi o działaniu ochładzającym (mantalnie poczujemy się lepiej) ale mogą nasilić w tym samym czasie objawy Zimna i Wilgoci w dole ciała, a tego nigdy nie chcemy.
3. Usunięciu Wilgoci, słabości, Zimna w dole ciała (osłabiona funkcja narządów, luźne stolce lub utrudniona, niekompletna defekacja, zaburzone oddawanie moczu, uczucie ciężkość w dole ciała, słabość nóg, obrzęki, bóle odcinka lędźwiowego kręgosłupa, problemy ginekologiczne)

Zwróćmy uwagę, że we wzorcach z zastojem Qi  (w systemie w którym pracuję są to wzorce Shao Yang/ Jue Yin) występuje JEDNOCZEŚNIE niedoborowe Gorąco w górze ciała i Zimno/Wilgoć/ Słabość w dole ciała z powodu osłabionego przez stres i wyczerpanie Środka. Taki jest mechanizm patologii, który rozwiązują odpowiednio dobrane do nasilenia objawów formuły harmonizujące. Wiele osób podczas wywiadu mówi, że czują, iż mają w ciele nagromadzone i Zimno i Gorąco jednocześnie i nie wiedzą jak sobie pomóc. 

Takie wzorce spotykam bardzo, bardzo często, w mojej praktyce, dotyczą one co najmniej  90% pacjentów. Objawy dotyczące tych wzorców mogą pojawiać się cyklicznie, nasilają się wraz ze zmęczeniem, wyczerpaniem, stresem, złą dietą, chorobami, wszelkimi zabiegami drenującymi płyny ciała (restrykcyjne diety, nadmierne osuszanie, korzystanie z sauny, przeczyszczanie bez potrzeby). Oczywiście tym wzorcom mogą towarzyszyć jeszcze inne dysharmonie. Kluczowe w leczeniu tych mechanizmów jest prawidłowe ich zdiagnozowanie. Jeżeli nie przywrócimy prawidłowego krążenia Qi nie jesteśmy w stanie rozwiązać innych problemów, nie da się. 

• Jeżeli nie rozpoznamy wzorca dysharmonii i będziemy tylko usuwać objawy Gorąca w górze metodami ochładzającymi, to nasilimy objawy niedoborów, nagromadzenie Wilgoci i Zimna w dole ciała.
• Jeżeli skupimy się na usuwaniu objawów Wilgoci w dole ciała to nasilimy objawy niedoborowego Gorąca w górze ciała, czyli pogłębimy patologię. 

Dla wzorców z nieprawidłowym krążeniem Qi jedyną skuteczną metoda leczenia jest HARMONIZOWANIE, czyli działanie terapeutyczne mające w celu przywrócenie równowagi i prawidłowego krążenia Qi w organizmie. Możemy to zrobić różnymi znanymi w medycynie chińskiej metodami, ja pracuję ziołami ale akupunktura i dietetyka też będą skuteczne, tylko trzeba wiedzieć jak to zrobić prawidłowo:).

Swobodnego i płynnego krążenia Qi życzę Wszystkim na wiosnę.

O zastoju Qi poczytacie też tu: 

https://zlotysrodek.com.pl/2019/02/01/konstytucja-ze-stagnacja-qi/

https://zlotysrodek.com.pl/2019/02/03/syndrom-zastoju-qi-zalecenia/

https://zlotysrodek.com.pl/2019/02/08/napoje-poruszajace-zastoj-qi/

Dynia to roślina z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae), która jest ceniona ze względu na szerokie wykorzystanie kulinarne. Dynie są bogate w witaminy (zwłaszcza A, C, E), minerały (m.in. potas, magnez), błonnik oraz antyoksydanty. Mają niską kaloryczność 26 kcal na 100 g surowego miąższu, co czyni je popularnym składnikiem diet, szczególnie w okresie jesieni i zimy, są uprawiane w Meksyku i Ameryce Północnej od co najmniej 14 000 lat p.n.e.

Polisacharydy wchodzące w jej skład pomagają obniżyć poziom cukru i lipidów we krwi. Cynk poprawia gęstość kości, nasiona dyni są bogatym źródłem fitosteroli, substancji obniżających poziom cholesterolu, wzmacniających układ odpornościowy. Wysoka zawartość żelaz jest korzystna w przypadku anemii i zespołu przewlekłego zmęczenia. Dynia jest niezwykle bogata w luteinę i zeaksantynę, dwa związki, które są związane ze zmniejszeniem ryzyka zaćmy związanej z wiekiem i zwyrodnienia plamki żółtej. 

Dynie wykorzystywane są w kuchni na wiele sposobów. Można je jeść gotowane, pieczone, smażone, a także przygotowywać z nich zupy, sosy, desery, puree, placki, ciasta, marynaty i wiele innych potraw.

Dynie jadalne dzielą się na różne gatunki i odmiany:

Dynia zwyczajna (Cucurbita pepo) – najbardziej znana odmiana, obejmująca takie gatunki jak dynie szparagowe, kabaczki, patisony, jest najmniej słodka ze wszystkich odmian, idealna na przetwory, na zupę i sosy.

Dynia piżmowa (Cucurbita moschata) – butternut i dynia muszkatołowa są najpopularniejszymi jej odmianami, jest słodka o lekko orzechowym posmaku, mączna. To bardzo uniwersalna odmiana dyni. Można ją wykorzystać do każdego posiłku. Idealnie pasuje jako puree, do owsianek, dżemów, bułeczek, nadaje się do zup, gulaszy, zapiekanek, przetworów i ciast. Nadaje się na frytki – górną część dyni pokroić w słupki, lekko oprószyć mąką ziemniaczaną lub kukurydzianą wymieszaną z ulubionymi przyprawami, a potem natłuścić olejem i wrzucić do piekarnika. 

Dynia olbrzymia (Cucurbita maxima) – jak sama nazwa wskazuje to prawdziwy gigant wśród roślin. Średnia waga owoców to ok. 50 kg. Dynia olbrzymia jest też bardzo smaczna, nadaje się na przetwory, zupy, dania dla niemowląt i paszę dla zwierząt. Ma wiele odmian, jednak najpopularniejszą odmianą dyni olbrzymiej jest Lunga di Napoli, pochodzi z Włoch. Przypomina przerośniętą cukinię, bo osiąga wagę od 7 do nawet 20 kg. Tę dynię można, ale nie trzeba jej gotować! Świetnie nadaje się na zupę i do risotto. Można ją upiec solo i podać do zjedzenia tylko z oliwą i solą. Podana na surowo dynia, doskonale urozmaici sałatki.

Dynia makaronowa, zawdzięcza swoją nazwę lekko podłużnemu kształtowi i faktowi, że jej miąższ pod wpływem temperatury rozwarstwia się na nitki, które do złudzenia przypominają makaron, da się ją w całości upiec w kuchennym piekarniku. Dyniowe nitki można jeść jak makaron z sosem pomidorowym lub dodatek do zup.

Pestki dyni  są nie tylko smaczne, ale i zdrowe. Zawierają zdrowe tłuszcze, białko, cynk oraz magnez. Są bogate w antyoksydanty, które wspomagają układ odpornościowy i zdrowie serca. Są również popularnym składnikiem przekąsek, często prażone i solone.

DYNIA (NAN GUA)

W medycynie chińskiej dynia jest ceniona za swoje właściwości wspierające równowagę w organizmie, szczególnie w kontekście zdrowia trawienia i układu odpornościowego.

Słodka, chłodna, neutralna lub lekko ogrzewająca w zależności od odmiany i stopnia dojrzałości. Działa w meridianie Śledziony, Żołądka, Płuc (miąższ) i Jelita Grubego (nasiona)

• Wzmacnia Środkowy ogrzewacz, wzmacnia Qi, 
• Eliminuje Gorąco (stany zapalne), łagodzi bóle, neutralizuje toksyny. Spożywanie dyni wspomaga pozbycie się toksyn, śluzu, ropy pełniąc rolę środka przeciwbólowego i przeciwzapalnego. 
• Działa przeciwpasożytniczo,  zwłaszcza nasiona. 

Jak stosować leczniczo?

• Gotowana dynia 100 g codziennie przez 5 dni zamiast jednego posiłku, jako działane lecznicze.
• 2 łyżki ugotowanej na parze dyni przed każdym posiłkiem w przypadku suchego kaszlu. Dlaczego w tym przypadku dynia działa na kaszel? Bo wzmacniając Żołądek i Śledzionę, wspomagając Qi jelit wpływa na produkcje Płynów ciała a od ich poziomu zależy nasza odporność i nawilżenie tkanek. 
• Mielone nasiona – pestki dyni można zmielić w całości, razem z łupinkami i stosować jako kuracje odrobaczającą. Przez 3 tygodnie spożywać zmielone nasiona dyni/ kabaczka 2 razy dziennie po 1 łyżeczce.

W Chinach dynia  jest symbolem zdrowia, szczęścia i dobrobytu.

Objawy nieprawidłowego nawodnienia mogą być spowodowane wieloma czynnikami opisywanymi w poprzednich artykułach publikowanych na blogu na temat pragnienia, nawodnienia, płynów ciała, objawów suchości. Mogą mieć różne objawy, w tym artykule skupię się na wpływie nieprawidłowego nawodnienia na stan emocjonalny. 

W teorii klasycznej medycyny chińskiej prawidłowy poziom płynów ciała daje nam możliwość właściwego reagowania na zmiany zachodzące w naszym otoczeniu. To nasza zdolność do adaptacji do zmiennych warunków zewnętrznych i wewnętrznych oraz prawidłowe reagowanie na bodźce środowiskowe. 

Osoby z nieprawidłowym poziomem nawodnieni często czują się emocjonalnie przytłoczone, niedające sobie rady,  nie mają siły mówić, słuchać, unikają kontaktów społecznych, bo nie mają na to zasobów czyli płynów ciała. Pojawia się wzmożona płaczliwość, zwiekszona wrażliwość na dźwięki, intensywne kolory, migające reklamy, na zbyt szybko zmieniające się obrazy np. w pociągu.

Spotykamy także reakcje emocjonalne o innym spektrum objawów, któremu towarzyszą objawy Gorąca w terminologii medycyny chińskiej. Takie osoby również są płaczliwe, czują się przeciążone ale jednocześnie towarzyszy tym uczuciom wewnętrzna irytacja, frustracja, podenerwowanie które może z czasem transformować w zachowania agresywne. Najczęściej jest to agresja słowna, która ma na celu samoochronę, bo taka osoba nie ma zasobów by stanąć do konfrontacji, postawić granice. Często występują powtarzające się myśli, uczucie uwięzienia w czymś, czego nie lubią, strach przed przyszłością. Objawy te nasilają się wraz z wyczerpaniem, przemęczeniem, stresem, nieprzespaną nocą, wypiciem alkoholu lub dużych ilości kawy, po nadmiernym treningu, opalaniu się, korzystaniu z sauny, przebywaniu w gorącym klimacie. Nie są to objawy stale występujące, te dotyczą bardziej zaawansowanych wzorców. W tym wzorcu organizm ma jeszcze zasoby, siłę by powrócić do stanu równowagi, by się zregenerować, odbudować. 

Takie osoby są wysuszone, nieprawidłowo nawodnione ale w tym samym czasie wewnętrzne Gorąco, które wygenerowały nakręca je jeszcze bardziej. Niestabilne emocjonalnie często stają się podejrzliwe, złośliwe jeśli doświadczyły stanu wyczerpania. Na co dzień spokojne ale pod wpływem wyczerpujących czynników zewnętrznych zaczynają pokrzykiwać, czepiać się bez konkretnych powodów. To ciężka do kontrolowania reakcja, ponieważ jej źródłem jest wewnętrzne nieoborowe Gorąco pochodzące z niedoboru płynów ciała, to Gorąco jest wytwarzane samoczynnie w ciele.

Taka osoba nie jest w stanie się wyciszyć, uspokoić, mózg jest nieustannie bodźcowany, nie ma zasobów by ochłodzić emocje. Nie ma możliwości odpoczynku, nie ma wytchnienia, jest ciągłe pobudzenie. Pojawia się cykl samodestrukcji, a to prowadzi do wyczerpania i powstania wzorców wypalenia.

Ten mechanizm jest przykładem samonapędzającego się błędnego koła ponieważ ich gwałtowne reakcje i zachowanie, nerwowość wysuszają je, dodatkowo wyczerpują, a to z koleji nasila trudne do kontrolowania reakcje emocjonalne. 

Takie osoby są wiecznie nakręcone, szybko i dużo mówią, przeskakują w rozmowie z jednego tematu na drugi, zadają pytania ale nie czekają na odpowiedź, przerywają rozmówcy, towarzyszy im natłok myśli, rodzaj wyczerpującego pobudzenia.

To niedoborowe Gorąco pcha je do robienia wielu rzeczy na raz, chaotycznie, zaczynaja wiele projektów, mają mnóstwo pomysłów ale nie kończą ich, bo są wypalone i zmęczone. Taka sytuacja nasila ich uczucie bycia przeciążonym, nieskutecznym, nieefektywnym. Taki stan wcześniej czy później doprowadzi do załamania z powodu wyczerpania, zabraknie zasobów by tak dalej funkcjonować. 

Obsesyjne myśli które nigdy się nie kończą,  im więcej myślimy tym bardziej się wyczerpujemy. Działamy jak szybkowar, pod ciśnieniem, mamy uczucie że zaraz wybuchniemy. Medytacja bardzo by pomogła ale takie osoby nie są w stanie medytować skutecznie, nie są w stanie się zrelaksować, odpocząć, rozluźnić, posiedzieć w ciszy, skupieniu.

Jeśli takiej osobie zasugerujesz, doradzisz by zwolniła, zrezygnowała z nadmiernej aktywności, mówiła ciszej, wolniej chodziła, zaczęła słuchać, poszła wcześniej spać, nie jadła tak szybko to nie posłucha, najczęściej zaprzeczy, że tak się dzieje i okaże swoje niezadowolenie podniesionym głosem. Ona nie jest w stanie się zatrzymać, a to uniemożliwia prawidłową regeneracje. Bez odbudowy płynów ciała ten mechanizm staje się prawie niemożliwy do zatrzymania. 

Wiele osób wierzy, że te objawy niedoboru płynów ciała wg Medycyny chińskiej to część ich osobowości, stylu życia, przejaw aktywności (mogę pracować do późna w nocy, nie czuję zmęczenia, zawsze jestem w gotowości do działania, mam dużo energii, nie potrzebuje dużo snu). Nic bardziej mylnego, to objawy patologicznego mechanizmu, który nas wyczerpuje. 

Osoby długo żyjące z tym wzorcem niedoborowego Gorąca wytwarzają nawyki, które maskują te objawy np. mówią szybko, mają piskliwy głos (objaw Gorąca) ale słychać, że w tym głosie nie ma siły. Organizm oszczędza energie bo jej nie ma wystarczających zasobów. Kolejnym przykładem może być osoba która twierdzi, że ma dużo energii ale jak przeanalizujemy efekty jej działania to ich nie znajdziemy. Takie osoby miotają się, robią zamieszanie, przysłowiowe bicie piany, dużo mówią ale są nieefektywne, nieskuteczne. Ich zasoby energetyczne starczą tylko na wydawanie poleceń (najczęściej w formie rozkazów) innym, zrzucają obowiązki na inne osoby. Jednocześnie są tak nakręcone, że nawet nie odczuwają swojego zmęczenia. Niedoborowe Gorąco daje im złudne poczucie siły, ale jest to tzw. Puste Gorąco, energia bez pokrycia, życie na kredyt, którego nie mamy czym spłacić bo brak nam zasobów. 

Jeśli mamy dobry kontakt ze swoim ciałem to czujemy, że po kłótni, sporze, wymianie zdań często jesteśmy wyczerpani, wysuszeni, tak samo dzieje się po długotrwającym płaczu, tracimy płyny ciała fizycznie i wyczerpujemy się emocjonalnie. Nadmierne emocje wyczerpują Płyny ciała a to wpływa na układ neurologiczny. Prawidłowy poziom nawodnienia pozwala przejść przez różne życiowe zakręty łatwiej, spokojniej i na naszych warunkach. Płyny ciała są naszym buforem chroniącym nas przed trudnymi sytuacjami. Osoba z niedoborem Płynów ciała będzie wyjątkowo wrażliwa na stres wewnętrzny i zewnętrzny.

W systemie Jing Fang, w którym pracuję regulujemy objawy nadreaktywność emocjonalnej, która nas wypala, wyczerpuje przede wszystkim poprzez odżywienie Płynów ciała, nawodnienie a nie tylko działanie uspokajające, ściągające.

Długotrwały niedobór Płynów ciała, bez prawidłowej regeneracji może prowadzić do bardziej zaawansowanych mechanizmów. Najczęściej jest to niedobór Krwi lub gromadząca się Wilgoć, oba te wzorce jeszcze bardziej utrudniają powrót do stanu równowagi. Subtelnym objawom emocjonalnym zaczynają towarzyszyć objawy fizyczne, np: bóle brzucha, głowy, luźne stolce, zespół jelita wrażliwego, częstomocz, bezsenność, podniesione ciśnienie, palpitacje, szumy uszne, uczucie śliwki w gardle, spłycony oddech, bóle w klatce piersiowej, uczucie zimna w ciele, uczucie ciężkości, zmęczenie i wiele innych. W takiej sytuacji samo nawilżenie może już nie wystarczyć, należy zająć się konkretnymi objawami.