Czy wiesz, że klasyfikacja pokarmów i ziół jako „gorących” lub „chłodnych” nie pochodzi wyłącznie z medycyny chińskiej?
Już w starożytnej Grecji, w czasach Hipokratesa (ok. 460–370 p.n.e.), istniał system oparty na czterech podstawowych jakościowych zasadach: gorące, zimne, suche i wilgotne. Połączony z teorią czterech humorów – krwi, flegmy, żółci żółtej i czarnej żółci – stał się fundamentem europejskiej medycyny na ponad dwa tysiące lat.

Dla lekarzy od Hipokratesa po Hildegardę „natura” pokarmu była równie ważna jak jego skład chemiczny. Pokarm miał oddziaływać na ciało poprzez swoje właściwości – tak jak dziś w TCM mówi się o termice i smaku ziół.

Antyk – Hipokrates, Galen i Dioskorides o naturze pokarmów

Hipokrates i równowaga humorów

Hipokrates uważał, że zdrowie polega na zachowaniu równowagi między czterema humorami, z których każdy ma swoją naturę. Choroba była więc zaburzeniem jakości – na przykład nadmiarem gorąca, suchości lub wilgoci. Dieta i zioła miały tę równowagę przywracać: zimne chłodziły nadmiar gorąca, wilgotne łagodziły suchość, a suche pomagały w stanach nadmiernej wilgoci. To była starożytna forma terapii przez „naturę substancji” – bliska zasadzie równoważenia Yin i Yang w TCM.

Galen – cztery stopnie ciepła i chłodu

W II wieku naszej ery Galen rozwinął myśl Hipokratesa, tworząc precyzyjny system klasyfikacji pokarmów i leków.
W dziele O właściwościach pokarmów przypisał każdemu produktowi jego temperaturę i wilgotność w czterostopniowej skali. Na przykład:

• czosnek uznał za „gorący i suchy w trzecim stopniu”,
• jabłko – za „zimne i wilgotne w drugim stopniu”.

Lekarz mógł więc dobierać dietę do indywidualnej „kompleksji” pacjenta – jego konstytucji i chwilowego stanu. Właśnie ta praktyka, oparta na obserwacji i równoważeniu jakości, przetrwała przez całe średniowiecze.

Dioskorides – opis działania roślin

W I wieku naszej ery Dioskorides w swoim dziele De materia medica opisał ponad 600 roślin, minerałów i substancji zwierzęcych. Nie używał jeszcze systemu czterech stopni, lecz opisywał działanie roślin w sposób funkcjonalny – jako rozgrzewające, osuszające, ściągające czy przeczyszczające. W późniejszych wiekach jego dzieło komentowano w duchu Galena, nadając każdej roślinie ściśle określony temperament w danym stopniu.

To właśnie od Dioskoridesa zaczyna się europejska „materia medica” – pierwowzór zielników i farmakopei.

 Świat islamu i medycyna Unani

W średniowieczu, wraz z rozwojem nauki arabskiej, klasyczna medycyna grecka odrodziła się i połączyła z perską i indyjską tradycją, tworząc system Unani Tibb – czyli „medycynę grecką” w wydaniu islamu.

Największym autorytetem tego kierunku był Awicenna (Ibn Sina), autor Kanonu medycyny (XI w.), który przez siedem stuleci był podstawowym podręcznikiem na uniwersytetach Europy. Druga księga Kanonu to ogromny zielnik – ponad 800 substancji roślinnych, mineralnych i zwierzęcych. Każda ma określoną naturę (gorącą, zimną, suchą lub wilgotną) oraz stopień intensywności (od 1° do 4°).

System Unani wprowadził także precyzyjne pojęcie mizadż – czyli indywidualnego temperamentu człowieka, bardzo podobnego do konstytucji w TCM. Leczenie polegało na dostosowaniu jakości substancji do natury pacjenta. Do dziś medycyna Unani jest praktykowana w Indiach, Pakistanie i krajach arabskich – jako żywa kontynuacja hipokratejsko-galenowskiej tradycji.

Średniowiecze – Tacuinum Sanitatis, Hildegarda i Szkoła Salerneńska

Tacuinum Sanitatis – encyklopedia zdrowia

Powstałe w XI–XIV wieku Tacuinum Sanitatis (z arabskiego oryginału Ibn Butlana) to ilustrowany przewodnik zdrowego życia. Każdy produkt opisano w czterech aspektach:

1. Natura – gorąca, zimna, sucha lub wilgotna (z podaniem stopnia),
2. Korzyści,
3. Szkody,
4. Sposób korekty – czyli jak zrównoważyć działanie danego pokarmu.

To niezwykle praktyczny system – niemal identyczny w duchu z klasyfikacją termiczną pokarmów w TCM.

Hildegarda z Bingen – intuicja konstytucji

W XII wieku Hildegarda z Bingen w dziele Physica opisywała rośliny jako gorące, chłodne, suche lub wilgotne.
Jej zalecenia były zawsze indywidualne – „zimnym” zalecała rośliny gorące, „gorącym” – chłodne.
To podejście konstytucyjne pokazuje, że intuicja równoważenia jakości była w Europie równie silna jak w Azji.

Regimen sanitatis Salernitanum – poetycki poradnik zdrowia

W XII–XIII wieku w słynnej Szkole Medycznej w Salerno powstał poemat Regimen sanitatis Salernitanum – praktyczny przewodnik po zdrowym życiu. Autorzy doradzali, jak dostosować dietę do pory roku, wieku i temperamentu. Latem zalecano pokarmy chłodne i wilgotne, zimą – ciepłe i suche, by utrzymać harmonię między ciałem a otoczeniem. To pierwszy europejski tekst, który w tak prosty sposób przekłada humoralną teorię na codzienną praktykę dietetyczną.

Renesans – zielniki Gerarda, Culpepera i Paracelsus

John Gerard i „The Herball”. 

W 1597 roku John Gerard opublikował The Herball, opisując ponad tysiąc gatunków roślin i ich naturę – smak, temperaturę i działanie. Jego dzieło łączyło naukę i praktykę, stając się mostem między dawnymi autorami a aptekarzami i zielarzami renesansu.

Nicholas Culpeper – zielnik dla wszystkich

W XVII wieku Nicholas Culpeper wydał Kompletny zielnik – dzieło, które spopularyzowało wiedzę o ziołach wśród zwykłych ludzi. Każda roślina była opisana według smaku, natury i wpływu na organizm: czosnek – gorący i suchy, jabłko – zimne i wilgotne, mięta – chłodna i sucha. Culpeper odwoływał się też do astrologii, ale rdzeniem jego systemu była klasyczna termika – praktyczna i skuteczna. To była już zielarska medycyna ludowa, oparta na tych samych zasadach, które znamy z klasycznych chińskich receptur.

Paracelsus i duch natury

Na przełomie XVI i XVII wieku Paracelsus wniósł nową interpretację starych idei.
Zachował podział na gorące, zimne, suche i wilgotne, ale nadał mu znaczenie duchowe i alchemiczne – mówił o „wewnętrznym ogniu” i „chłodzie substancji”. To przejście od klasycznego humoralizmu ku bardziej symbolicznej, duchowej wizji natury.

Polska tradycja zielarska – Syreniusz i jego „Zielnik” (1613)

Warto dodać, że także w Polsce rozwijała się równoległa tradycja klasyfikacji roślin według ich natury, w duchu teorii humoralnej. Najpełniejszym świadectwem jest monumentalny „Zielnik herbarz…” Szymona Syreńskiego z 1613 roku. 
Syreniusz, podobnie jak Gerard czy Culpeper, opisywał zioła poprzez smak i działanie jakościowe: gorące, zimne, suche i wilgotne, często określając również stopień ich intensywności.

Przykłady z polskiego zielnika pokazują, że myśleliśmy w tych samych kategoriach co lekarze epoki renesansu:

• Czosnek – „gorący i suchy w czwartym stopniu; rozgrzewa wnętrzności, rozprasza wiatr i wilgoć.”

• Piołun – „gorzki wielce, suchy w trzecim stopniu; oczyszcza żółć i wzmacnia żołądek.”

• Mięta – „chłodna i sucha w drugim stopniu; chłodzi gorąco w żołądku.”

• Ruta – „gorąca i sucha w trzecim stopniu; odgania wiatr, czyści zimne wilgoci.”

Syreński łączył smak z jakością działania (np. gorzki – oczyszcza, ostry – pobudza, słodki – odżywia), czyli dokładnie tak, jak robiono to w klasycznej teorii humoralnej. W praktyce jego „gorące i suche” = termicznie „ciepłe i rozpraszające” w języku TCM, a „zimne i wilgotne” = „chłodne i nawilżające”.

Co ciekawe, jego opisy są często kliniczne, np.:

„Kto ma żołądek zimny i słaby, niech używa goździków dla rozgrzania wnętrza, bo są gorące w trzecim stopniu.”
czyli czysta logika różnicowania wzorców — dobór ziół według wzorca, nie tylko objawu.

To pokazuje, że polska tradycja fitoterapii nie tylko czerpała z Grecji i Rzymu, lecz także twórczo rozwijała europejski system termiki i smaku roślin, bardzo zbliżony do późniejszej logiki medycyny chińskiej.

Wspólny język Wschodu i Zachodu

Przez ponad dwa tysiące lat europejscy lekarze opisywali zioła i pokarmy w kategoriach jakości: gorące, zimne, suche i wilgotne. To był język empirycznej obserwacji – sposób na opisanie wpływu substancji na ciało.
W medycynie chińskiej znajdziemy niemal ten sam system: termika i smak określają działanie roślin, równoważąc stan organizmu. Widać więc, że Hipokrates, Awicenna, Hildegarda i lekarze Wschodu mówili tym samym językiem – językiem natury, równowagi i obserwacji.

W kolejnym artykule przyjrzymy się, jak współczesna nauka tłumaczy te intuicje w kategoriach metabolizmu, fizjologii i biochemii.

 

Cechą łączącą systemy dietetyczne zachodni i wschodni jest określanie składu jakościowego oraz kaloryczności produktów spożywczych, ponieważ nauka o żywieniu i żywności rozwija się na całym świece w jednakowym tempie. Ale jest jedna, zasadnicza różnica miedzy tymi dwoma systemami: dietetyka medycyny chińskiej opisuję również cechy produktów uwzględniając ich bardzo ważne właściwości, takie jak: smak, termika oraz obszar oddziaływania.

W dietetyce zachodniej, mimo, iż zdajemy sobie sprawę, że każdy produkt ma jakiś smak oraz czasami zwracamy uwagę, że coś działa na nas wychładzającą (lody, napoje z lodem, chłodnik) lub rozgrzewająco (rosół, grzane wino, herbata z imbirem) nie uznajemy tych jakości jako terapeutycznych.

1. Termika produktu określa zdolność do zmieniania indywidualnego odczucia temperatury, która występuje po spożyciu określonego produktu lub dań z niego przyrządzonych.
2. Każdy produkt spożywczy posiada cechy, które równoważą wpływ środowiska panującego w miejscu, w którym rośnie, oraz wpływ pory roku, w której dojrzewa np. warzywa jesienne mają ogrzewającą naturę, owoce letnie ochładzającą.

Spożywanie produktów, które dostosowały się do lokalnych warunków pomaga nam zwiększyć nasze zdolności adaptacyjne. Jest to najlepsze działanie prozdrowotne. 

* Wiąże się to, ze zdolnością adaptacyjną wszystkich organizmów żywych do warunków środowiska w których żyją.  W każdej strefie klimatycznej istnieją zdefiniowane warunki wodne, glebowe, określona długość dnia, nasłonecznienie. Rośliny, a także zwierzęta żyjące w określonym miejscu, wytwarzają szereg cech i właściwości, które pomagają im przetrwać w danych warunkach i przedłużyć gatunek. To  procesy ewolucyjne doprowadziły do wytworzenia w świecie roślin i zwierząt szeregu przystosowań umożliwiające im bytowanie w bardzo różnorodnych środowiskach.

Postaram się wybrane produkty spożywcze charakteryzować zgodnie z punktem widzenia medycyny chińskiej oraz zachodniej dietetyki.

Według zasad dietetyki medycyny chińskiej wszystkie produkty spożywcze są charakteryzowane poprzez trzy jakości: smak, termikę, czyli jakość cieplną oraz obszar oddziaływania. Dokładnie tak samo są opisywane chińskie zioła. Cechą ważną w określaniu właściwości pokarmów ma również ich kolor.  Inne właściwości mają białe szparagi, a inne zielone, to samo dotyczy nasion sezamu czarnego lub białego, fasole o różnych kolorach oddziałują trochę inaczej.

1. Smak może być kwaśny, gorzki, słony, ostry lub słodki. Wpływa on na kierunek działania produktów np. gorzka kawa działa moczopędnie, wysusza objawy wilgoci w ciele w tym obrzęki, cysty, drożdżowce. ostre jedzenie wywołuje poty. Smak gorzki stosuje się by usunąć stany zapalne, smak słodki działa wzmacniająco.
2. Obszar oddziaływania określa nam na którym narząd dane pożywienie wywiera wpływ np. marchewka jest słodka i lekko gorzka działa na *Nerki, Śledzionę i Jelito Grube.
3. Wpływ jakości termicznej może mieć charakter gorący, ciepły, neutralny, chłodny lub zimny. Gorące produkty możemy zalecać w przypadku chorób z Zimna a sugerować eliminację ich w przypadku chorób z Gorąca. Ochładzająca natura pożywiania zmniejsza objawy Gorąca takie jak  m.in. zaczerwienione oczy, bolące gardło.

Postaram się w kolejnych postach uporządkować wiedzę na temat właściwości produktów spożywczych uwzględniając zasady medycyny chińskiej, nie zapominając o charakterystyce produktów wg dietetyki zachodniej, ponieważ zawartość składników pokarmowych wpływa na jakość, smak i termikę produktów. Im dłużej zgłębiam wiedzę tym więcej widzę cech wspólnych niż różnic w tych systemach dietetycznych. *Nazwa narządu pisana z dużej litery oznacza odniesienie do funkcji narządu i jego relacji z innymi narządami wg zasad medycyny chińskiej. Nazwy narządów pisane z małej litery odnoszą się do fizjologii, patologii i anatomii wg medycyny zachodniej. Pod pojęciem „Wątroby” rozumiemy chińską koncepcję narządu wraz z systemem kanałów energetycznych czyli meridianów, „wątroba” pisana z małej litery odnosi się do fizycznego narządu w zachodnim rozumieniu.